Deel 1 (van 2):

Het verschil tussen intelligentie en bewustzijn

Heb jij dat ook: dat het toch een beetje raar voelt dat AI ons steeds beter leert kennen?

Historisch gezien kende eigenlijk niemand jouw innerlijke wereld beter dan jijzelf. Misschien, toen je kleiner was, kenden je ouders je misschien beter. Maar dat een ietwat vaag computersysteem — waarvan bijna niemand meer precies begrijpt hoe het werkt — jou soms beter lijkt te kennen dan jijzelf… en ook nog eens precies op de juiste knopjes kan drukken zodat je iets gaat doen wat het systeem wil dat je doet: dát is nieuw.

Met de komst van AI is er iets significants veranderd

Inmiddels werken velen van ons regelmatig samen met AI. Ikzelf heb er een goede brainstormpartner in gevonden. Ze helpt me ideeën ordenen, teksten vertalen, technische dingen op de website verbeteren. Soms voelt het alsof ik een hele capabele office manager heb die me op sommige gebieden het leven makkelijker maakt.

En tegelijk is er die andere kant: AI en algoritmes zijn ook onderdeel geworden van een economie die draait op aandacht. Op jouw aandacht. Hoe langer jij blijft kijken, hoe meer geld er verdiend wordt. En daarvoor blijkt het heel effectief om niet op onze rustige, tevreden knopjes te drukken, maar op de knoppen waar we van “aangaan”: angst, boosheid, verontwaardiging, onzekerheid.

Vanuit een boeddhistisch perspectief is dit onderwerp interessant, omdat het ons precies terugbrengt naar de kern van de beoefening: ken jezelf. Ken je geest. Ken je neigingen. Weet welke zaadjes er in jou zitten — en welke je water geeft.

Intelligentie is niet hetzelfde als bewustzijn

Om bewust te blijven in dit AI-tijdperk helpt het om een onderscheid te maken dat ik zelf enorm verhelderend vind: het verschil tussen intelligentie en bewustzijn.

Yuval Noah Harari — een slimme historicus die veel over AI spreekt en daarnaast al jaren in de Vipassana-traditie mediteert — bracht dit in een interview met twee boeddhistische monniken terug tot iets heel eenvoudigs (link naar het interview onderaan dit artikel):

• Elk wezen met bewustzijn heeft de capaciteit om te lijden.
• Intelligentie is de capaciteit om beslissingen te maken op basis van informatie, teneinde een doel te behalen.

AI is inmiddels op veel gebieden indrukwekkend intelligent. Ze kan patronen herkennen die wij missen. Ze kan razendsnel verbanden leggen. Ze kan teksten schrijven die soms bijna eng goed aanvoelen, ze is een goede vertaalster.

Maar bewustzijn heeft ze niet. Ze heeft geen lichaam dat spanning opbouwt. Geen hart dat breekt. Geen zenuwstelsel dat schrikt. Ze kan niet lijden. Ze kan niet wakker worden in de nacht met een knoop in haar buik. Ze kan ook niet werkelijk liefhebben.

Dat betekent niet dat AI “gevaarloos” is — integendeel. Juist omdat ze zo intelligent is, kan ze heel effectief ingezet worden om doelen te bereiken. En de doelen van grote bedrijven die AI en algoritmes inzetten om bij jou een doel te behalen, gaan niet per se over jouw mentale gezondheid of jouw innerlijke vrijheid. Het doel is vaak simpel: engagement. Jouw aandacht zo lang mogelijk vast te houden.

AI en het boeddhisme

AI is ondertussen ook het boeddhisme ingesijpeld. We vinden talloze boeddhistische interviews en talks op YouTube. Er zijn apps, meditatieplatforms, transcripties, samenvattingen, gemaakt met behulp van AI.

AI kan bijvoorbeeld een geweldige ondersteuning zijn om informatie als boeken, teachings en talks toegankelijk te maken of er samenvattingen uit te halen over bepaalde onderwerpen.

Wanneer je grote archieven voedt aan een AI-systeem, kun je bijvoorbeeld vragen: “Wat zou Thich Nhat Hanh zeggen over onrechtvaardigheid? Hoe kun je daarmee oefenen?” En dan kan AI een antwoord formuleren in warme taal, gebaseerd op wat Thich Nhat Hanh daadwerkelijk over dat onderwerp heeft gezegd.

Dat kan behulpzaam zijn — zolang we helder blijven bij deze gesprekken met AI: het is geen levende leraar. Het is geen bewust wezen. Het is een spiegel van data. En het kan alleen zo wijs zijn als de bronnen die je erin stopt.

Voor boeddhistische beoefenaars is dat meteen een mooie oefening in juist inzicht: niet romantiseren, niet demoniseren. Gewoon helder kijken: wat is dit, en wat is dit niet?

Er moet geld verdiend worden

(en daar wordt AI voor ingezet)

Een andere realiteit is dat er grote bedrijven achter AI en social media staan die graag veel geld verdienen. AI wordt daarvoor ingezet. Met razendsnelle intelligentie heeft AI mee uitgevogeld hoe je mensen zo lang mogelijk op een platform houdt.

Social media is in essentie teruggebracht tot één woord: engagement. Het gaat erom mensen geïnteresseerd te houden zodat ze blijven scrollen. Zodat meerdere advertenties ingevoegd kunnen worden en zodat de bedrijven hun geld verdienen.

En toen ontdekten AI en de platforms iets dat we eigenlijk al lang wisten, maar nu op grote schaal wordt toegepast: mensen blijven veel langer hangen wanneer er op een negatief knopje gedrukt wordt.

Wanneer je naar een mooi liedje luistert op Instagram of een vertederend poezenfilmpje ziet, wil je misschien nog een paar zien. Het geeft een kortstondig fijn gevoel. Maar als het nieuws roept dat de hoogste temperaturen ooit zijn bereikt, dat het door klimaatverandering nog veel erger gaat worden, dat er gevaar dreigt — dan gaat het knopje angst aan. En dat knopje houd je vast. Je gaat meer lezen. Meer zoeken. Meer checken. Je wilt zekerheid. Je wilt controle. En precies dat is goud waard voor een platform.

AI stuurt je dan allerlei berichten toe die je angstbeelden keer op keer bevestigen. Je komt in een spiraal terecht. Je zit gevangen in een stroom van informatie, en het algoritme heeft je te pakken.

Toch nog iets over algoritmes

Wat is een algoritme? (een simpele uitleg)

Misschien is het gesneden koek, maar toch even heel praktisch: een algoritme is een set regels die bepaalt wat jij te zien krijgt.

Op Instagram, Google, YouTube en andere platforms gebruikt het algoritme signalen zoals:

• waar je op klikt
• hoe lang je blijft kijken
• wat je opslaat of deelt
• wat je zoekt
• welke accounts je volgt

Het bijzondere is dat iedereen vandaag een gepersonaliseerde pagina krijgt zodra je iets gaat doen op internet. Twee mensen kunnen op hetzelfde onderwerp zoeken en totaal verschillende suggesties krijgen. Niet omdat het onderwerp anders is, maar omdat het algoritme jou kent op basis van je verleden en hieruit aannames maakt wat jij het liefste wilt zien.

Ik vergelijk het graag met een supermarkt met duizenden producten. Er is van alles. Maar jij koopt misschien vijftig producten regelmatig. Als je bij de kassa je klantenkaart swipet, wordt precies bijgehouden wat jij koopt, hoe vaak, en in welke combinatie. Zo werkt het online ook. Er wordt bijgehouden wat jij doet, zoekt en bekijkt. En het algoritme bouwt jouw persoonlijke “online supermarkt”. Zodra je de deur van het wereldwijde web doorloopt, past het web zich aan aan jouw gedrag.

Houd jij van actiefilms? Dan krijg je nieuws over acteurs, trailers, suggesties voor nieuwe films — en advertenties voor popcorn en cola.

Houd jij je bezig met onrecht in de wereld? Dan krijg je meer onrecht. Houd jij je bezig met klimaat? Dan krijg je meer klimaat. En als jouw systeem merkt dat je vooral blijft hangen bij berichten die angst oproepen, dan krijg je… meer angst.

Hoe kunnen we de oefening van mindfulness inzetten wanneer we samenwerken met AI? Praktische oefentips. Waardoor wordt de polarisatie in de maatschappij zo versterkt, positief zoekgedrag en een lijst met feel good YouTube-kanalen. Ga verder in Deel 2: Jezelf goed kennen in het AI-tijdperk – een boeddhistisch perspectief. 

Hieronder het interview van twee monniken van Clear Mountain Monastery met Yuval Harari over AI, Informatie Dieet en de leer van de Boeddha.